وفات عثمان بن سعيد زمان نيابت عثمان بن سعيد از امام مهدى عليه السلام چندان طولانى نبود . اگرچه تاريخ دقيق وفات او گزارش نشده ، ولى اجمالًا مشخّص است كه او چند سال پس از شهادت امام عسكرى عليه السلام ، به سراى باقى شتافته است . يكى از مهم‌ترين قرائن ، مرگ احمد بن هلال است . احمد بن هلال ، از كسانى است كه پس از وفات عثمان بن سعيد ، به مخالفت با نايب دوم پرداخت و نيابت او را نپذيرفت و در نتيجه ، امام عليه السلام در ضمن توقيع ، او را مطرود دانست . اين شخص در سال 267 ق از دنيا رفته است . « 1 » بنا بر اين ، مشخّص مىشود كه وفات نايب اوّل مدّت‌زمانى قبل از او يعنى در سال‌هاى 265 يا 266 بوده است . « 2 » پس از وفات محمّد بن عثمان ، توقيعى از جانب امام مهدى عليه السلام خطاب به نايب دوم يعنى محمّد بن عثمان بن سعيد صادر شد كه در آن ، از عثمان بن سعيد ستايش فراوان شده بود : پدرت سعادتمندانه زيست و ستوده در گذشت . خداوند ، او را رحمت كند و به اوليا و دوستدارانش ملحق كند كه همواره در كار آنان كوشا بود و تلاشش در كارهايى بود كه او را به خداى عز و جل و به ايشان نزديك مىكرد ! خداوند ، رويَش را خرّم گرداند و لغزشش را ناديده بگيرد ! « 3 »

--> ( 1 ) . الفهرست ، طوسى : ص 83 . ( 2 ) . برخى ، قرائن ديگرى را نيز بر اين مطلب ارائه كرده‌اند . از آن جمله ، طولانى بودن مدّت نيابت نايب دوم يعنى محمّد بن عثمان است كه نزديك به پنجاه سال بوده است ؛ فوت محمّد بن عثمان در سال 304 ق يعنى 45 سال پس از آغاز غيبت بوده است ( ر . ك : 349 ح 627 ) كه با تسامح ، پنجاه سال دانسته شده است . بنا بر اين ، مدّت زمان نيابت نايب اوّل مىبايد بسيار كوتاه باشد . البته مىتوان گفت : مقصود از پنجاه سال نيابت ، از زمان امام عسكرى عليه السلام تا زمان غيبت صغراست ؛ چون محمّد بن عثمان ، جزو وكلاى امام عسكرى عليه السلام هم بوده است . در نتيجه ، اين متن ، دلالتى بر نيابت اختصاصى محمّد بن عثمان ندارد . در جواب مىگوييم : در گزارش ابو نصر در توصيف زمان وكالت محمّد بن عثمان آمده است : او حدود پنجاه سال ، نيابت امام را به عهده داشته است و مردم ، اموالى را كه بايد به امام مىرساندند ، به او مىسپردند و وى توقيعات را به همان دست‌خطّ روزگار حيات امام حسن [ عسكرى ] عليه السلام به شيعيان مىرساند . ( 3 ) . ر . ك : ص 337 ح 615 .